Seray Şahinler – “Geçmişi hatırlama çabamız beyhude, zihnimizin bütün uğraşları boşunadır. Geçmiş zihnin hâkimiyet alanının, kavrayış gücünün dışında bir yerde, hiç ihtimal vermediğimiz bir objenin (bu objenin bize yaşatacağı duygunun) içinde saklıdır. Bu objeye ölmeden evvel rastlayıp rastlamamamız ise tesadüfe bağlıdır.” Marcel Proust, “Swannlar’ın Tarafı”
“Zaman” kavramı, sanat tarihinde birçok sanatkarın açmaya çaba ettiği bir kilit. Sanatkarın yaşadığı an, içinden geçtiği devir ve gelecekte var olma üçgeni ortasındaki bir kilit tahminen bu. Ya da olan biten yalnızca Proust’un kelamlarına bir nazire… Türk çağdaş sanatkarın değerli ve öncü isimlerinden Cengiz Çekil de vakit ile sıkıntısı olan sanatkarlardan.
Retrospektif sergisi
2015 yılında kaybettiğimiz Cengiz Çekil’in hayatına ve sanatına ışık tutan “Bugün de Yaşıyorum” standı Arter’de ziyarete açıldı. Çekil’in bu vakte kadarki en kapsamlı standı “Bugün de Yaşıyorum”, ismini sanatkarın 1976 tarihli “Günce” başlıklı yapıtından alıyor. Sanatçı iki ay boyunca her gün klişe baskı prosedürleriyle bir deftere “Bugün de yaşıyorum” cümlesini damgalıyor. Defterin son sayfasında ise “Askere gidiyorum” tabiri var. “Günce”, 2011 yılında New York’taki The Museum of Çağdaş Arka (MoMA) koleksiyonuna dahil edilmiş. Bugün, Çekil’in açtığı o birinci sayfadan tam 47 yıl sona İstanbul’da açılıyor bu defter.
Sanatçı, Paris’ten Türkiye’ye dönüşünün çabucak akabinde gerçekleştirdiği ve birinci kere 2009 yılında 11. İstanbul Bienali kapsamında gösterilen yapıtını, “Çok kasvetli, vefatın kutsandığı, dehşet ortamının olduğu bir periyotta reaksiyon vermek istedim. Kendi öğrencilerime de daima onu söylüyordum. En değerli şey yaşamaktır! Hayat, çok değerlidir” kelamlarıyla anlatmış. Bu stant de tıpkı kelamları fısıldıyor izleyiciye.
Politik, kültürel kodlar
Cengiz Çekil, 1970’te devlet bursuyla Paris’e masraf. Sanatının birinci periyodu, 1968 Mayıs olaylarının ve Vietnam Savaşı’nın tesirlerinin hâkim olduğu Paris sanat ortamında şekillenir. 1975’te Türkiye’ye döner. Burada da sular dingin değildir elbette. Türkiye ve Avrupa’nın sosyopolitik ve sosyokültürel süreci Çekil’in işlerine temas etmeye başlar. Yapıtlarının kıymetli kısmında yer bulan saatler, gazeteler ve takvimler aracılığıyla gündemi, yeni eğilimleri ve periyodun psikolojisini ortaya koymakla kalmaz Çekil, vaktin tarifi ve temsili üzerine de düşünür.
Arter’in iki katına yayılan stantta sanatkarın, güç, vakit, mevt, inanış ve ritüel üzere yaşama dair temel kavramları ele alarak yapıtlarına kozmik ve soyut bir katman eklediğini görüyoruz. Stantta yer alan yerleştirmelerde gücün ısı, ses, ışık ve hareket üzere çeşitli biçimlerde açığa çıkmasını deneyimliyoruz. Anıt mezarlar, sunak, kurban ve muska motifleri sanatkarın hem vakte bağlı hem vakitten bağımsız kelamlarını fısıldıyor.
Çekil için günü ve yılı eşit kesime bölen 12 sayısı da kıymetli. 12 adet kola şişesi, 12 adet ceket, sarı paklık bezleri; dünyanın bitmeyen sıkıntısına; savaşa, bayan sorununa, emeğe, iş gücüne ‘erken ihtar sistemi’yle bakıyor. Hepsi şimdiki hepsi vakitsiz. Bir sipere mevzilenmiş imajını veren kola şişeleri örneğin… 1974 tarihli “Çocukluğa Gerçek, Çocukluktan Beri”de Çekil, Amerika’nın kültürel ve ekonomik emperyalizminin bir simgesi ve tanınan kültürün ikonik bir kesimi olan kola şişelerini dönüştürerek Vietnam Savaşı’nın yankılarına gönderme yapıyor.
Zaman mefhumu
Zaman, Cengiz Çekil’in tahminen de en değerli ‘teması’… Motordan saate kadar her türlü tamiri yapan babasının yanında geçirdiği vakitler bu kırılmayı yaşatmış olmalı. Zamansızlığa vurgu yapan, hangi vakit ilişkin olduğu konusunda karmaşa yaratan vakit çağrışımları… Tarihi, mitolojik referenslar da sanatkarın pratiğinin kıymetli kaynaklarından. Arter’in koleksiyonunda yer alan ve daha evvel “Saat Kaç” standında gördüğümüz “Saat Kaç” bu sefer daha vurucu bir formda hatırlatıyor bu soruyu. Önündeki “1200 saat” ise sanatkarın gerek bit pazarından gerek babasının tamir atölyesinden temin ettiği yüzlerce kol saatinden oluşuyor. Hepsinde vakit durmuş. Hepsi, ilişkin oldukları şahısların de hayatının bir yerlerde belirsizliğine, sakinliğine dem vuruyor. Cengiz Çekil’in pratiğinin vakit kavramıyla alakasını vurgulayan bu yerleştirmede sanatçı her birine, el yazısıyla kendi ismini ve soyadını yazdığı lacivert kartonları iliştirmiş. Stant, izleyiciyi hayatın devingenliğine yönlendiriyor özellikle… Işıklar, işleyen saatler, beyaz örtüler, bir şeyin bitip yeni bir şeyin başladığını hatırlatıyor. “Bugün de Yaşıyorum” bir vefa standı. Hem Cengiz Çekil’in sanatına hem vakit problemine ‘zamansız’ bir bakış. Stant 24 Eylül’e kadar ziyarete açık.
Sanata kalıcı izler bıraktı
1945 yılında Niğde’de dünyaya gelen Cengiz Çekil, Türkiye’deki çağdaş sanatın öncüleri ortasında. Çekil, yürekli ve deneysel bir yaklaşımla ürettiği yapıtlarının yanı sıra eğitimci kimliği, düzenlenmesine katkı sunduğu küme stantları, farklı jenerasyonlardan sanatkarlar ile sanat alanında çalışan şahıslarla kurduğu bağla Türk sanat tarihinde kalıcı izler bıraktı.